Neden “Açık Kaynak” Özgür Yazılımın esasını kavrayamaz

Yazar: Richard Stallman

Yazılımı “özgür” olarak adlandırdığımızda, kullanıcıların temel özgürlüklerine saygı duyduğunu kastediyoruz. Bu özgürlükleri, onu çalıştırma özgürlüğü, üzerinde çalışma ve değiştirme özgürlüğü ve değişiklik yaparak ya da yapmayarak kopyaları yeniden dağıtma özgürlüğü olarak tanımlayabiliriz. Bu, bir özgürlük meselesidir.
Bu özgürlükler hayati önem taşırlar. Sadece tek tek bireyler açısından değil, sosyal dayanışmayı ilerlettikleri için -ki bu da paylaşım ve işbirliğidir- önemlidir. Bunlar, kültür ve yaşam etkinliklerimiz giderek daha çok sayısallaştıkça, daha önemli hale gelmektedirler. Sayısal seslerin, görüntülerin ve sözcüklerin dünyasında, özgür yazılım genel olarak gittikçe artan bir şekilde özgürlükle özdeşleştirilmektedir.

Dünya çapında on milyonlarca insan günümüzde özgür yazılım kullanmaktadır. Hindistan ve İspanya’daki okullar artık bütün öğrencilerine özgür yazılım GNU/Linux işletim sistemi kullanmayı öğretmektedir. Ama bu kullanıcıların çoğu, bu sistemi geliştirmemizin ve özgür yazılım topluluğunu oluşturmamızın ahlaki nedenlerinden habersizdirler. Çünkü bugün bu sistem ve topluluk daha sık “açık kaynak” olarak tanımlanmakta ve bu özgürlüklerden pek az söz edilen farklı bir felsefeye yüklenmektedir.

Özgür yazılım hareketi, 1983’ten beri bilgisayar kullanıcılarının özgürlüğü için mücadele etmektedir. 1984’te, kullanıcılarından özgürlüğü esirgeyen, özgür olmayan işletim sistemlerini hükümsüz kılmak üzere özgür işletim sistemi GNU’nun gelişimini başlattık. 80’ler boyunca, böyle bir sistemin zorunlu bileşenlerinin çoğunu, bunun yanında da, bir programın bütün kullanıcılarının özgürlüğünü korumak için özel olarak tasarlanmış bir lisans olan GNU Genel Kamu Lisansı’nı geliştirdik.

Buna rağmen, özgür yazılımın bütün kullanıcıları ve geliştiricileri, özgür yazılım hareketinin tüm hedeflerini kabul etmiyorlardı. 1998’de, özgür yazılım topluluğunun bir kısmı parçalanıp ayrılarak “açık kaynak” adı altında kampanyaya başladı. İsim, başlangıçta “özgür yazılım” teriminin olası bir yanlış anlaşılma durumunu önlemek için önerildi ama kısa zamanda özgür yazılım hareketinin felsefesinden oldukça farklı felsefi görüşlerle birleşti.

“Açık kaynak” savunucularından bazıları, onu, uygulamalı yararlarından söz etmek suretiyle işyeri yöneticilerine sunulacak ve bir yandan da duymak istemeyecekleri doğru ve yanlış fikirlerin önüne geçecek bir “özgür yazılım pazarlama kampanyası” olarak düşünüyorlardı. Diğer savunucular ise özgür yazılım hareketinin ahlaki ve sosyal değerlerini açıkça reddettiler. Bu iki görüşten hangisine sahip olurlarsa olsunlar, “açık kaynak” için mücadele ederken, bu değerlerden söz etmediler ya da bunları savunmadılar. “Açık kaynak” terimi çabucak, güçlü, güvenilir yazılım yapma gibi sadece uygulamalı değerlerden söz edilen uygulamayla birleşti. “Açık kaynak” savunucularının çoğu, o zamandan beri bunu benimsemişlerdir ve bu uygulama kastettikleri şeydir.

Hemen hemen bütün açık kaynak yazılımları, özgür yazılımlardır. İki terim yaklaşık olarak aynı yazılım türünü tanımlar. Ama bu iki terim, temelde farklı değerlere dayalı görüşleri desteklerler. Açık kaynak, bir gelişim yöntemidir. Özgür yazılım ise bir sosyal harekettir. Özgür yazılım hareketi için, özgür yazılım bir ahlaki zorunluluktur. Çünkü sadece özgür yazılım, kullanıcıların özgürlüğüne saygı duyar. Buna karşın açık kaynak felsefesi, sorunları, yazılımın nasıl daha “iyi” duruma getirilebileceği açısından değerlendirir. Özgür olmayan yazılımın hemen hemen en uygun çözüm olduğunu söylerler. Özgür yazılım hareketi için özgür olmayan yazılım bir sosyal sorundur ve özgür yazılıma gidiş çözümdür.

Özgür yazılım. Açık kaynak. Eğer ikisi de aynı yazılım ise, hangi adı kullandığınız fark eder mi? Evet, çünkü farklı sözcükler farklı fikirler ifade eder. Özgürlüğü kalıcı bir şekilde kabul ettirmek her şeyden önce insanlara özgürlüğe değer vermelerini öğretmeye bağlıdır. Eğer buna katkıda bulunmak istiyorsanız, “özgür yazılım”dan bahsetmek zorunludur.

Özgür yazılım hareketinde biz, açık kaynak topluluğunu bir düşman olarak düşünmüyoruz. Bize göre düşman, özel (özgür olmayan) yazılımdır. Ama özgürlüğün tarafını tutuğumuzu, bu nedenle yanlış olarak açık kaynak taraftarları ile özdeşleştirilmeyi kabul etmediğimizi insanların bilmesini istiyoruz.

“Özgür yazılım” ve “açık kaynak”a ilişkin ortak yanlış anlamalar

“Özgür yazılım” teriminin yanlış yorumlama sorunu vardır: Özgür yazılım derken, “sıfır fiyata alabileceğiniz yazılım” kastedilmemekte, aksine “kullanıcıya belli özgürlükler veren yazılım” kastedilmektedir. Bu sorunu özgür yazılım tanımını yayınlayarak ve “özgür sözü düşünün, özgür birayı değil” diyerek yönlendiriyoruz. Bu, mükemmel bir çözüm değildir ve sorunu tamamen ortadan kaldıramaz. Eğer başka sorunları olmasaydı, anlamı açık, doğru bir terim daha iyi olurdu.

Ne yazık ki, İngilizce’deki bütün seçeneklerin kendilerine özgü sorunları vardır. İnsanların önermiş oldukları pek çok seçenek incelenmiş ama açıkçası hiçbirisi “uygun” olmadığından, bunlardan birine geçilmemiştir. “Özgür yazılım” için önerilen her yeniliğin bazı anlamsal sorunları vardır ve bu, “açık kaynak yazılımını” içermektedir.

“Açık kaynak yazılımı”nın resmi tanımı (Açık Kaynak Girişimi tarafından yayınlanmış olan ve burada söz edilemeyecek kadar uzun olan) dolaylı olarak özgür yazılım için ölçütlerimizden türetildi. Aynı değildir; bazı bakımlardan biraz daha gevşektir. Bu nedenle açık kaynak taraftarları, birkaç lisansı – ki bunlar bizim kabul edilemez derecede kullanıcıları sınırlayıcı olduğunu düşündüğümüz lisanslardır- kabul etmişlerdir. Bununla birlikte, uygulamada bizim tanımımıza epeyce yakındır.

Buna rağmen, “açık kaynak yazılımı” ifadesi için apaçık anlam “Kaynak koduna bakabilirsiniz”’dir. Çoğu kişi de anlamın bu olduğunu düşünmektedir. Bu, özgür yazılımdan ve açık kaynağın resmi tanımından daha zayıf bir ölçüttür. Ne özgür ne de açık kaynak olan birçok program içerir.

“Açık kaynak”ın açık anlamı, taraftarlarının kastettiği anlam olmadığından, sonuçta birçok kişi terimi yanlış anlamaktadır. Yazar Neal Stephenson’ın “açık kaynak”ı nasıl tanımladığına bakalım. Tanım şudur:

“Linux, basit olarak, herhangi bir kişinin kaynak kodu dosyalarını alabileceği “açık kaynak” yazılımı anlamındadır. “

“Resmi” tanımı kasıtlı olarak reddetmek ya da kabullenmemek adına böyle söylediğini sanmıyorum. Sanırım terim için bir anlam ortaya atmak üzere İngiliz dilinin kurallarını basitçe uyguladı. Kansas eyaleti buna benzer bir tanım yayınladı. Tanım şudur:

“Açık-kaynak yazılımından (OSS) yararlanmak. OSS, belirli lisans anlaşmaları kişinin kaynak kodu ile ne yapmasına izin verildiğine göre değişmesine rağmen, bu kodun özgürce ve aleni olarak kullanılabildiği yazılımdır. “

Açık kaynak insanları, resmi tanımlarını göstererek buna değinmeye çalışıyorlar ama bu düzeltici yaklaşım, onlar için bizim için olduğundan daha az geçerlidir. “Özgür yazılım” teriminin iki doğal anlamı vardır ki bunlardan biri kastedilen anlamdır. Böylelikle “özgür söz, özgür bira değil” fikrini kavramış bir kişi, bunu bir daha yanlış anlamayacaktır. Ama “açık kaynak”ın taraftarlarının kastettiği anlamdan farklı yalnızca bir doğal anlamı vardır. Bu yüzden “açık kaynak”ın resmi tanımını açıklamak ve kanıtlamak için kısa ve öz bir yol yoktur. Bu ise daha kötü bir karışıklığa yol açmaktadır.

Farklı değerler benzer sonuçlara götürebilir… ama her zaman değil

1960’larda radikal gruplar, hizipçilikleri ile ünlüydüler. Bazı örgütler, strateji ayrıntılarındaki anlaşmazlıklar nedeniyle bölücülük yapıyorlardı ve iki grup, benzer temel hedeflere ve değerlere sahip olmalarına rağmen birbirlerine düşman gibi davranıyordu. Sağ kanat bunu fazlaca yaparak solun tamamını eleştirmek için kullandı.

Bazıları, açık kaynakla olan anlaşmazlığımızı bu radikal grupların anlaşmazlıklarıyla karşılaştırarak, özgür yazılım hareketini kötülemeye çalışıyorlar. Geçmişe gidiyorlar. Temel hedefler ve değerlerde açık kaynak topluluğuyla uyuşmuyoruz ama onların ve bizim görüşlerimiz birçok durumda aynı uygulanabilir davranışa götürüyor. Özgür yazılımı geliştirmek buna güzel bir örnek olabilir.

Sonuç olarak, özgür yazılım hareketinden ve açık kaynak topluluğundan insanlar, yazılım geliştirme gibi kullanışlı projelerde sık sık birlikte çalışıyorlar. Böyle farklı felsefi görüşlerin, sık sık, farklı insanlarda aynı projelere katılma isteği doğurabilmesi dikkate değerdir. Bununla birlikte, bu görüşler çok farklıdır ve çok farklı etkilere yol açacakları durumlar vardır.

Açık kaynak düşüncesine göre, kullanıcıların yazılımı değiştirmelerine ve yeniden dağıtmalarına izin verilmesi, yazılımı daha güçlü ve güvenilir kılacaktır. Ama bu, kesin değildir. Özel yazılım geliştiricileri, ister istemez, hiç de yetersiz değildirler. Bazen, kullanıcıların özgürlüğüne saygı duymasa da, güçlü ve güvenilir bir program üretirler. Özgür yazılım eylemcileri ve ateşli açık kaynak taraftarları buna nasıl tepki göstereceklerdir?

Özgür yazılım düşüncelerinden hiçbir surette etkilenmemiş, katıksız bir ateşli açık kaynak taraftarı, “Bizim gelişim modelimizi kullanmadan programı bu kadar iyi çalıştırabilmenize şaşırdım, ama yaptınız. Nasıl bir kopyasını edinebilirim?” diyecektir. Bu tutum, kaybetmeye yol açarak, özgürlüğümüzü alıp götüren oyunları ödüllendirecektir.

Özgür yazılım eylemcisi, “Programınız çok çekici ama benim özgürlüğümle aynı değerde değil. Bu yüzden, onsuz yapmam gerek. Bunun yerine özgür bir yenileme geliştirecek bir projeyi destekleyeceğim.” diyecektir. Eğer özgürlüğümüze değer verirsek, onu korumak ve savunmak üzere hareket edebiliriz.

Güçlü, güvenilir yazılım kötü olabilir

Yazılımın güçlü ve güvenilir olmasını istediğimiz fikri, yazılımın kullanıcılarına hizmet etmek için tasarlandığı varsayımından ileri gelir. Güçlü ve güvenilir ise, onlara daha iyi hizmet edecek demektir.

Yazılım kullanıcılara, kullanıcıların özgürlüğüne saygı duyduğu ölçüde, hizmet etmektedir. Eğer yazılım, kullanıcılarını zincire vurmak üzere tasarlanırsa, buna ne demeli? O zaman, güçlülük sadece zincirler daha da sıkıcı ve güvenilirlik ise zincirleri sökmek daha da zor anlamına gelir. Kullanıcıları gözetlemek, kullanıcıları ve arka kapıları sınırlandırmak gibi kötü niyetli özellikler ve zorla yüklenen yükseltmeler özel yazılımda yaygındır. Bazı açık kaynak taraftarları da benzeri şekilde davranmak istemektedirler.

Film ve kayıt şirketlerinin baskısı altında, bireylerin kullanacağı yazılım, giderek artan bir şekilde özel olarak onları sınırlamak için tasarlanmaktadır. Bu kötü niyetli özellik DRM ya da Sayısal Sınırlamalar Yönetimi (DefectiveByDesign.org’a bakınız) olarak bilinmektedir. Bu ise özgür yazılımın sağlamayı amaçladığı özgürlük ruhuna zıttır. DRM’nin amacı özgürlüğünüzü ayaklar altına almak olduğundan, DRM geliştiricileri, DRM’yi hayata geçiren yazılımı değiştirmenizi zor, olanaksız, hatta yasa dışı hale getirmeye çalışmaktadırlar.

Oysa bazı açık kaynak taraftarları “açık kaynak DRM” yazılımını önermişlerdir. Düşünceleri ise şöyledir: Şifreli ortama girişinizi sınırlandırmak üzere tasarlanmış programların kaynak kodunu yayınlayarak ve başkalarının onu değiştirmelerine izin vererek, siz kullanıcıları sınırlandıracak, daha güçlü ve güvenilir yazılım üreteceklerdir. Sonra, o yazılım size, onu değiştirmenize izin verilmeyen aygıtlarda teslim edilecektir.

Bu yazılım “açık kaynak” olabilir ve açık kaynak gelişim biçimini kullanabilir ama onu gerçek anlamda çalıştıran kullanıcıların özgürlüğüne saygı göstermeyeceği için özgür yazılım olmayacaktır. Eğer açık kaynak gelişim biçimi bu yazılımı sizi sınırlandırmakta daha güçlü ve güvenilir hale getirmeyi başarırsa, bu onu daha da kötüleştirecektir.

Özgürlük korkusu

“Açık kaynak yazılımı” terimi için ilk ana güdü, “özgür yazılım”ın bazı kişileri tedirgin ettiği şeklindeki ahlaki fikirlerdir. Bu doğrudur: özgürlük, ahlaki sorunlar, konfor ve bunun yanında sorumluluklardan bahsetmek, insanlardan, davranışlarının ahlaki olup olmadığı gibi, önem vermemeyi tercih edebilecekleri şeyler hakkında düşünmelerini istemektir. Bu, huzursuzluğu tetikleyebilir ve bazı kişiler kolayca ona zihinlerini kapatabilirler. Yine de bu gibi şeyler hakkında konuşmayı bırakmamız gerektiği söylenemez.

Buna rağmen, “açık kaynak” liderlerinin yapmaya karar verdikleri budur. Ahlak ve özgürlük hakkında sessiz kalmak ve sadece belli özgür yazılımın mevcut uygulamalı yararlarından bahsetmek suretiyle, yazılımı belirli kullanıcılara, özellikle işyerlerine daha etkili olarak satabileceklerini düşündüler.

Bu yaklaşım, kendi şartlarına göre geçerliliğini kanıtladı. Açık kaynağın konuşma sanatı birçok işyerini ve bireyleri özgür yazılım kullanmaya ve hata geliştirmeye ikna etmiştir. Bu da topluluğumuzun genişlemesini sağlamıştır. Ancak bu genişleme yalnızca yüzeysel ve uygulama düzeyinde kalmıştır. Katıksız, uygulanabilir değerleri ile açık kaynak felsefesi, özgür yazılımın daha derin fikirlerinin anlaşılmasını geciktirmektedir. Bu felsefe birçok kişiyi topluluğumuza getirir ama onlara onu savunmalarını öğretmez. Bu, yolunda gittiği sürece iyidir ama özgürlüğü güven altına almaya yetmez. Kullanıcıları özgür yazılıma çekmek, onlara sadece kendi özgürlüklerinin savunucuları olma yolunun bir kısmını aldırır.

Er ya da geç bu kullanıcılar, bazı uygulamalı yararlar için özel yazılıma geri dönmek üzere cezbedileceklerdir. Sayısız şirket, böyle cazibeler önermek için, hatta bazısı
ücretsiz kopyalar önererek arıyor. Neden kullanıcılar azalsın ki? Yalnızca özgür yazılımın onlara verdiği özgürlüğe değer vermeyi öğrenmiş olsalar, belirli özgür yazılımın teknik ve uygulamalı konforundan çok özgürlüğe değer vermiş olsalar. Bu fikri yaymak için, özgürlükten bahsetmemiz gerekir. İşyerlerine belli miktarda bir “sessiz kalma” yaklaşımı topluluk için yararlı olabilir ama eğer özgürlük sevgisinin bir tuhaflık gibi gözükmesine varacak derecede yaygınlaşırsa tehlikelidir.

Bu tehlikeli durum, bütünüyle içinde bulunduğumuz durumdur. Özgür yazılımla ilgili çoğu kişi, genellikle “işyerlerine karşı daha kabul edilebilir” olmayı istedikleri için, özgürlük hakkında az konuşmaktadırlar. Özellikle yazılım dağıtıcıları buna örnektir. Hemen hemen bütün GNU/Linux işletim sistemi dağıtıcıları, temel özgür sisteme özel paketler ekliyor ve kullanıcıları, bunu özgürlükten geriye atılmış bir adım olarak değil, bir üstünlük olarak düşünmeye çağırıyorlar.

Özel paketler eklenmiş yazılım ve kısmen özel olmayan GNU/Linux dağıtımları verimli zemin buluyor çünkü topluluğumuzun çoğunluğu, yazılımlarında özgürlük için ısrar etmiyor. Bunda hiçbir rastlantı yoktur. Çoğu GNU/Linux kullanıcısı, sisteme özgürlüğün bir hedef olduğunu söylemeyen “açık kaynak” ile tanıtılmıştır. Özgürlüğü desteklemeyen uygulamalar ve özgürlükten bahsetmeyen sözcükler, her biri diğerini özendiren şekilde, el ele gitmektedir. Bu eğilimin üstesinden gelmek için, daha az değil, daha çok özgürlükten söz etmeye ihtiyacımız vardır.

Sonuç

Açık kaynak savunucuları topluluğumuza yeni kullanıcılar çektiğinden, biz özgür yazılım eylemcileri, şu yeni kullanıcıların dikkatini özgürlük sorununa çekmek için daha da çok çalışmak durumundayız. Her zamankinden daha çok ve daha yüksek sesle, “Bu, özgür yazılımdır ve size özgürlük verir!” dememiz gerekir. “Açık kaynak” yerine her “özgür yazılım” dediğinizde, kampanyamıza katkıda bulunuyorsunuz.

Dipnotlar

Joe Barr “Live and let license” adında bir makale yazdı ve bu soruna bakış açısını ortaya koydu.

Lakhani ve Wolf’a ait özgür yazılım geliştiricilerinin güdüsündeki belgedeki ifadeye göre; büyük bir kısım, yazılımın özgür olması gerektiği görüşüyle güdüleniyor. Geliştiricileri, SourceForge’da (bunun ahlaki bir sorun olduğu görüşünü desteklemeyen bir site) taradıkları halde, sonuç buydu.

Not: Yazının Türkçe çevirisini .doc biçemindeki bir dosyada buldum ve dosyanın özelliklerinde yazar olarak BEYHAN ve düzenleyen olarak da Erhan ODABAŞI görünüyordu sadece. Eğer varsa diğer çevirmenler kredilendirme için yourm eklerlerse sevinir ve düzeltirim.